Oszustwa w handlu B2B: sygnały ostrzegawcze i jak się chronić

Schemat 1: podmiana rachunku bankowego

To najczęstszy i najdroższy schemat. Oszust przejmuje skrzynkę e-mail dostawcy lub tworzy domenę łudząco podobną (np. z jedną zamienioną literą) i w trakcie trwającej transakcji informuje, że „z powodu audytu" lub „zmiany banku" płatność należy wysłać na nowy rachunek. Europol opisuje to jako oszustwo fakturowe: przestępca podszywa się pod dostawcę, a firma orientuje się dopiero wtedy, gdy prawdziwy dostawca upomina się o zapłatę.

Jak się chronić:

• każdą zmianę rachunku potwierdzaj telefonicznie pod numerem znanym z wcześniejszej współpracy lub z oficjalnej strony, nigdy pod numerem z e-maila z prośbą o zmianę,
• wprowadź zasadę dwóch osób przy zmianie danych kontrahenta w systemie płatności,
• porównuj domenę nadawcy znak po znaku,
• traktuj presję czasu („zapłata dzisiaj, inaczej tracimy fracht") jako sygnał alarmowy,
• w Polsce przy transakcjach powyżej 15 000 zł z polskim kontrahentem sprawdź rachunek na białej liście podatników VAT w dniu płatności.

Wariant tego schematu to „oszustwo na prezesa": ktoś podszywa się pod zarząd Twojej firmy i poleca pilny przelew. Zasada jest ta sama: weryfikacja innym kanałem.

Schemat 2: cena zbyt dobra, żeby była prawdziwa

Oferta wyraźnie poniżej rynku, zwykle z żądaniem pełnej przedpłaty. Typowe dla towarów o dużej płynności: cukier, olej jadalny, paliwa, metale, alkohol, nawozy. Często towarzyszy jej żądanie opłat „za dokumenty", „licencję eksportową" lub „rezerwację statku" przed dostawą.

Co sprawdzić:

• skąd sprzedający ma towar, czy jest producentem, i czy jego zdolności produkcyjne odpowiadają oferowanym ilościom,
• czy cena ma logiczne wyjaśnienie (koniec sezonu, nadwyżka, błąd w specyfikacji),
• czy sprzedający akceptuje formę płatności chroniącą kupującego, np. inkaso D/P lub akredytywę; odmowa jakiejkolwiek formy poza przedpłatą przy dużej transakcji to poważny sygnał.

Schemat 3: fałszywa firma lub podszywanie się pod prawdziwą

Oszuści rejestrują domeny podobne do nazw znanych producentów, kopiują ich strony, zdjęcia zakładów i certyfikaty. Czasem działają pod nazwą prawdziwej, zarejestrowanej firmy, z którą nie mają nic wspólnego.

Weryfikacja:

• sprawdź firmę w oficjalnym rejestrze kraju siedziby i porównaj numer rejestrowy, adres i osoby reprezentujące z dokumentami,
• skontaktuj się z firmą przez dane z rejestru lub z oficjalnej strony, a nie z e-maila, który dostałeś,
• sprawdź datę rejestracji domeny i czy e-mail pochodzi z tej samej domeny co strona,
• poproś o rozmowę wideo z zakładu lub o inspekcję niezależnej firmy.

Szczegółowy proces opisujemy w artykule o weryfikacji kontrahenta zagranicznego.

Schemat 4: fałszywe dokumenty

Podrobione konosamenty, świadectwa analizy, certyfikaty jakości, świadectwa pochodzenia lub polisy ubezpieczeniowe służą do wyłudzenia płatności za towar, który nie został wysłany albo jest inny niż zamówiony.

Jak weryfikować:

• konosament: sprawdź numer konosamentu i numer kontenera w systemie śledzenia armatora na jego oficjalnej stronie; porównaj statek, port i datę,
• certyfikaty: skontaktuj się z jednostką certyfikującą lub laboratorium przez dane z ich oficjalnej strony i potwierdź numer dokumentu,
• świadectwo pochodzenia: potwierdź u wystawcy (np. izby handlowej),
• polisa: potwierdź u ubezpieczyciela, a nie u sprzedającego.

Sygnały ostrzegawcze w dokumentach: różne czcionki, brak numerów referencyjnych, niespójne daty, nazwy statków, które nie pływały na danej trasie, puste pola podpisu.

Schemat 5: kupujący, który nie płaci

Oszustwa dotyczą też sprzedających. Nowy kupujący zamawia dużą partię na odroczony termin, prosi o szybką wysyłkę, a potem znika. Inny wariant: „kupujący" przesyła fałszywe potwierdzenie przelewu i naciska na wydanie towaru.

Ochrona sprzedającego:

• pierwsze transakcje na przedpłatę, akredytywę lub inkaso D/P,
• wydanie towaru dopiero po faktycznym uznaniu rachunku, a nie po „potwierdzeniu SWIFT" w PDF,
• ubezpieczenie należności przy otwartym rachunku.

Sygnały ostrzegawcze w skrócie

Gdy doszło do oszustwa

1. Natychmiast skontaktuj się ze swoim bankiem i poproś o próbę zatrzymania lub zwrotu przelewu. Czas ma kluczowe znaczenie.
2. Zgłoś sprawę na policję. Europol zaleca zgłaszanie także prób, które się nie powiodły.
3. Zgłoś incydent w CERT Polska, jeśli doszło do przejęcia skrzynki lub podszycia się w e-mailu.
4. Zabezpiecz korespondencję, nagłówki e-maili i dokumenty.
5. Poinformuj prawdziwego kontrahenta, jeśli podszyto się pod niego.

Jak Hiram ogranicza ryzyko

Na Hiram firmy z unijnym numerem VAT są sprawdzane w VIES, a polskie dodatkowo na białej liście VAT i w KRS; profil każdej firmy pokazuje faktycznie osiągnięty poziom weryfikacji. Firmy spoza UE nie są automatycznie sprawdzane w rejestrach. Wszyscy kontrahenci są przesiewani przez listy sankcyjne UE, ONZ, Wielkiej Brytanii i USA. Hiram nie przechowuje pieniędzy i nie gwarantuje płatności: kupujący płaci sprzedającemu bezpośrednio, więc zasady weryfikacji rachunku opisane wyżej nadal obowiązują.

Jeśli chcesz widzieć poziom weryfikacji każdego kontrahenta przed rozmową, załóż konto w Hiram.

Źródła

• Europol, Invoice fraud (materiał informacyjny): https://www.europol.europa.eu/cms/sites/default/files/documents/6_invoice_fraud.pdf (otwiera się w nowej karcie)
• Europol, Focus on CEO Fraud: https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/focus-ceo-fraud (otwiera się w nowej karcie)
• Biznes.gov.pl, Biała lista podatników VAT: https://www.biznes.gov.pl/pl/portal/00226 (otwiera się w nowej karcie)
• CERT Polska, zgłaszanie incydentów: https://incydent.cert.pl/ (otwiera się w nowej karcie)
• ICC, URC 522 - Uniform Rules for Collections: https://2go.iccwbo.org/urc-522-uniform-rules-for-collections-config-1+book_version-Book/ (otwiera się w nowej karcie)